Đặng Bảo Hòa
THPT Chuyên Lý Tự Trọng - Cần Thơ
Đào tạo học sinh Chuyên (HSC), học sinh giỏi (HSG) ở bậc Trung học Phổ thông là một quá trình mang tính khoa học nghiêm túc, không thể chỉ một vài tháng mà phải có tính chiến lược dài hơi trong suốt cả ba năm học. Chỉ có quá trình này mới cung cấp được tương đối đầy đủ các kiến thức cần thiết cho học sinh và phát hiện chính xác khả năng học tập của các em, từ đó mới có thể thành lập các đội tuyển tham dự kỳ thi HSG các cấp. Trong bài viết này tôi xin trao đổi cùng các bạn đồng nghiệp, những người quan tâm đến công tác giảng dạy môn Chuyên và Bồi dưỡng học sinh giỏi một số vấn đề mà theo tôi nó ảnh hưởng trực tiếp đến sự thành công hay thất bại của công tác đào tạo HSG.
I. CÔNG TÁC TỔ CHỨC GIẢNG DẠY
Trước hết theo quan điểm của tôi, mục tiêu đào tạo, bồi dưỡng HSG, HS Chuyên là đào tạo cho các em:
- Có kiến thức khoa học cơ bản, hiện đại, tiến tiến
- Có tính tự lập và khả năng nhận thức ở mức độ cao
trong đó việc rèn luyện cho học sinh có tính tự lập và khả năng nhận thức ở mức độ cao là quan trọng và khó khăn nhất. Có thể phân chía việc tổ chức giảng dạy theo từng giai đoạn ở từng cấp lớp như sau:
- Giai đoạn 1:
+ Giới thiệu chương trình, sách giáo khoa, các loại sách, tài liệu tham khảo dành riêng cho HSG (chú ý tên tác giả) và cách truy cập Internet để tìm tài liệu học tập.
+ Hướng dẫn học sinh cách học, cách nghe giảng và ghi chép bài học
- Giai đoạn 2: Hướng dẫn học sinh tiếp thu một số kiến thức cơ bản về môn Chuyên. Qua đó làm cho các em yêu thích môn học mà mình sắp đeo đuổi.
- Giai đoạn 3: Giúp học sinh biết cách giải quyết, khai thác một đơn vị kiến thức hay một bài tập. Từ đó tập cho các em khả năng tư duy logic, tư duy độc lập sáng tạo và biết cách tương tự hóa, mở rộng hóa, tổng quát hóa một vấn đề của kiến thức.
- Giai đoạn 4: Sau khi các em đã học xong một số kiến thức cơ bản, cần tổ chức thi kiểm tra để phân loại mặt bằng học tập, từ đó chọn ra một đội tuyển gồm các em tiêu biểu tham gia vào các lớp luyện HSG Chuyên. Các em trong đội tuyển ngoài những buổi học chính khóa cần phải được học thêm 1-2 buổi các chuyên đề nâng cao kiến thức liên quan đến nội dung thi HSG, và phải được kiểm tra định kỳ theo từng chuyên đề. Học sinh trong đội tuyển thường được tập trung vào các tháng 7, 8 hàng năm để rèn luyện thêm kiến thức chuẩn bị cho năm học mới.
- Giai đoạn 5: Khi nhận thức học sinh trong các đội tuyển có đủ độ chín muồi, sức mạnh và trách nhiệm, giáo viên bộ môn có thể giao một số chuyên đề yêu cầu học sinh hoặc nhóm học sinh tự tìm hiểu, nghiên cứu và viết thành sách để Thấy Cô bộ môn thẩm định và đánh giá. Trong 3 năm học ở bậc THPT, tối thiểu một học sinh hay nhóm học sinh phải viết được 2 chuyên đề, và ngoài ra các em có thể tham gia bài viết trên các báo, tạp chí trong và ngoài nước các vấn đề liên quan đến môn học của mình. Lưu ý trong giai đoạn này, mỗi học sinh là một pháo đài để xử lý mọi tình huống từ dễ nhất đến khó nhất của kiến thức. mổi nhóm học tập là một tập thể mà trong đó: “Một người vì mọi người và mọi người vì một người”
- Giai đoạn 6: Hoàn thiện kiến thức và sẵn sàng tham gia kỳ thi HSG các cấp và những kỳ thi khác (kỳ thi tốt nghiệp, đại học)
II. ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN
Trong việc đào tạo, bồi dưỡng HSC, HSG nhà trường phải chọn ra đội ngũ giáo viên ưu tú nhất đẻ tham gia giảng dạy. Kiến thức để bồi dưỡng HSC, HSG có tính chuyên sâu, độ khó cao, tính bao quát rộng, rất tốn kém thời gian nên mỗi môn học cần phải nhiều giáo viên tham gia và mỗi giáo viên nên phụ trách từng mảng chuyên đề để dễ nghiên cứu và giảng dạy có chất lượng.
Giáo viên dạy Chuyên hay dạy HSG phải tham khảo nhiều tài liệu một cách thường xuyên để cập nhật, bổ sung và phát triển chuyên đề mà mình phụ trách, phải chủ động đi trước học sinh một bước, hướng dẫn và cùng tham gia giải bài tập với học sinh kể cả bài đã biết (có lời giải) lẫn chưa biết (chưa có lời giải).
Trong công tác giảng dạy và bồi dưỡng HSC, HSG, nhiệm vụ tối quan trọng của người Thầy là phải dạy cho các em tiếp cận kiến thức một cách tự nhiên, chủ động và sáng tạo, cụ thể là dạy cho các em cách tìm đến kiến thức và nghiên cứu nó, cách làm bài tập, cách đọc sách và tìm tài liệu, cách mở rộng và khai thác kiến thức, cách chế tác và tổng quát hóa một bài tập, cách ôn tập cho một kỳ thi,… Người Thầy phải luôn thắp sáng ngọn lửa mê say môn học mà học sinh đang theo đuổi, phải dạy cho các em biến ước mơ thành hiện thực, biết chấp nhận khó khăn để cố gắng vượt qua, biết rút kinh nghiệm sau những thất bại hay thành công trong từng giai đoạn mà mình phấn đấu. Học sinh khi học môn chuyên hay tham gia vào các đội tuyển phải chịu khá nhiều áp lực, do đó giáo viên khi giảng dạy phải lưu ý những điều sau đây:
- Tuyệt đối không được nhồi nhét kiến thức cho các em một cách thụ động;
- Đừng hiểu nhầm HSC, HSG, cái gì các em cũng biết, cái gì các em cũng dễ dàng tiếp thu;
- Đừng giao cho các em những nhiệm vụ bất khả thi.
III. TỔ CHỨC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH
Trong quá trình giảng dạy môn chuyên và bồi dưỡng HSG thì công tác tổ chức học tập của học sinh là một mắt xích rất quan trọng, nó ảnh hưởng đến sự thành công hay thất bại của hoc sinh không chỉ trong phạm vi các cấp học phổ thông mà kể cả bậc đại học lẩn sự nghiệp sau này của các em. Để làm tốt công tác này ta cần thực hiện tốt những nội dung sau:
- Học sinh khi học môn chuyên hay tham gia các đội tuyển phải có trách nhiệm trong việc học tập, rèn luyện của minh, các em phải có lời hứa danh dự trước Thấy Cô bộ môn và Lãnh đạo nhà trường.
- Ngoài việc học tập trên lớp các giờ chính khóa, học sinh phải tham gia đầy đủ các buổi học bối dưỡng ngoài giờ, tham gia giải các bài tập trong sách nâng cao, trong các chuyên đề, trong các tài liệu tham khảo, nghiên cứu và giải các đề thi trên mạng hay Tạp chí trong và ngoài nước.
- Các giáo viên khi giảng dạy nên thành lập các nhóm học tập trong học sinh. Từ đó giao cho các em một số chuyên đề tự nghiên cứu, tự viết thành cuốn sách của riêng nhóm và phải được tập thể Thầy Cô thẩm định, đánh giá cẩn thận. Việc làm này giúp học sinh có lòng say mê, tự tin trong học tập, có tác phong nghiên cứu và đặc biệt các em có quyền tự hào với thành quả lao động do chính bản thân mình tạo ra. Những cuốn sách do học sinh tự viết sau khi đã được thẩm định và được đánh giá cao có thể lưu lại trong thư viện trường để cho học sinh các khóa sau làm tài liệu tham khảo học tập, đồng thời cũng là tấm gương đề các em khóa sau noi theo. Đối với chuyên đề tự viết của học sinh, giáo viên có thể đánh giá và cho điểm thay thế cho bài kiểm tra 1 tiết trên lớp.
- Mỗi học sinh phải có một cuốn sổ tự học, trong đó bao gồm các bài tập hay, các đề thi cùng đáp án, các kiến thức tự tìm hiểu, đúc kết sau một quá trình nghiên cứu và sáng tạo,…. Những ghi chép này rất cần thiết cho việc học tập, rèn luyện nâng cao khiến thức của HSG.
- Cần tổ chức các hoạt động vui chơi, giải trí và rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh như: Sinh hoạt Câu lạc bộ môn học, tham quan du lịch, giao lưu văn nghệ, thể thao, thi học sinh Thanh lịch, học sinh thân thiện, học sinh hùng biện, hoạt động từ thiện,…
IV. CƠ SỞ VẬT CHẤT VÀ KINH PHÍ HOẠT ĐỘNG
Ngoài những đầu tư riêng của giáo viên, nhà trường cần xây dựng một tủ sách dành riêng cho việc dạy, học môn chuyên và bồi dưỡng HSG trong đó bao gồm các tài liệu giảng dạy của giáo viên, tài liệu học tập của học sinh, các tài liệu tham khảo, nghiên cứu trong và ngoài nước. Đặc biệt nên xây dựng một thư viện điện tử để giáo viên và học sinh có thể truy cập Internet tìm các thông tin trên mạng liên quan đến môn dạy và học của mình.
Quá trình đào tạo HSC và HSG là một quá trình đòi hỏi người dạy, người học nhận thức ở trình độ cao và làm việc căng thẳng. Do đó môi trường học tập cần phải có: phòng học khang trang, đầy đủ tiện nghi; các phòng chức năng (thí nghiệm thực hành, thư viện, thư viện điện tử,…); sân vui chơi, thi đấu thể thao,..
Ông Bà ta thường nói: “Có Thực mới vực được Đạo”. Việc đầu tư kinh phí hoạt động cho công tác đào tạo HSC và HSG (thực chất là đào tạo nhân tài cho đất nước) là một điều tất yếu, chính đáng và thậm chí rất tốn kém. Kinh phí hoạt động được dùng chủ yếu cho các hoạt động sau
+ Chuyên môn (tài liệu, giao lưu học hỏi, bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên môn,..)
+ Bồi dưỡng HSG
+ Học bổng
+ Khen thưởng
V. NHỮNG BẤT CẬP TRONG CÔNG TÁC GIẢNG DẠY CHUYÊN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI
- Hầu như trong thư viện các trường đều không có tài liệu dạy chuyên hay tài liệu bồi dưỡng HSG.
- Trong các loại sách mà Công ty thiết bị Giáo Dục cấp cho các trường THPT, không có sách dành cho giáo viên và học sinh trường Chuyên.
- Phân phối chương trình Chuyên và quy mô giờ dạy mà bộ GD&ĐT đưa ra có nhiều bất hợp lý và chưa được tháo gỡ.
- Mặc dù có sự chỉ đạo của SGD&ĐT nhưng công tác bồi dưỡng HSG của các trường (ngoại trừ trường Chuyên) còn mang tính chất tự phát, tùy lúc, tùy nơi, tùy từng trường, đặc biệt tùy vào kinh phí, cơ sở vật chất của từng trường. Chỉ có khi được gọi vào đội tuyển các em mới được học tập một cách bài bản.
- Đa số các giáo viên không muốn tham gia bồi dưỡng HSC, HSG với các lý do: không có tài liệu, sức ép phải có HSG luôn đè nặng trên vai và tâm trí của người Thầy khi tham gia dạy chuyên và bồi dưỡng HSG, sự đầu tư chuyên môn và công sức bỏ ra rất tốn kém thời gian và trí lực.
- Việc phát hiện năng khiếu ở lứa tuổi bậc THPT là quá trễ trong công tác đào tạo và bồi dưỡng HSC, HSG
- Học sinh không muốn tham gia vào các đội tuyển HSG vì học tập vất vả, tốn kém rất nhiều thời gian mà hầu như không được một quyền lợi nào về học tập khi đạt một giải nào đó trong các kỳ thi HSG. Tâm lý của các em HSG là học để thi đậu vào một trường Đại học nào đó mà các em và gia đình lựa chọn.
- Kinh phí đầu tư cho công tác bồi dưỡng HSG còn nhiều bất cập đáng phải suy nghĩ ?
KẾT LUẬN.
Một điều không thể phủ nhận được là tất cả những em học sinh giỏi sau khi rời ghế nhà trường phổ thông đều được học tập ở môi trường cao hơn và học giỏi. Nhiều em đã có học vị xứng đáng và đang giữ những vị trí chủ chốt ở các Trường Đại học và các ngành khoa học trong và ngoài nước. Điều đó đã chứng minh hùng hồn rằng: Mô hình đào tạo, bồi dưỡng học sinh Chuyên, học sinh giỏi là cần thiết, cần phát huy và duy trì lâu dài.
Nguon: chuyenlytutrongct.edu.vn
